Waarom is een luiaard zo traag? Het dier mag dan wel de grootste treuzelkont zijn van de Centraal- en Zuid-Amerikaanse bossen, hij is zeker niet de enige die treuzelend door het leven gaat. Maar hoe kan deze traagheid de evolutionaire race hebben doorstaan? We nemen enkele van ’s werelds traagste dieren onder de loep.
Eigen tempo
Het traagste zoogdier ter wereld, de luiaard, heeft een topsnelheid van zo'n 1,5 kilometer per uur, wat in het menselijk verkeer zou zorgen voor een enorm getoeter. Luiaards hebben een zeer trage stofwisseling, en elke beweging moet dan ook worden uitgedacht, zegt Becky Cliffe, zoöloog van de Sloth Sanctuary in Costa Rica. Ze zijn niet eens in staat hun eigen temperatuur te reguleren, en dat heeft invloed op hun spijsvertering. Het duurt gemiddeld zestien dagen voordat het eten volledig het spijsverteringsorgaan is gepasseerd. Warm weer zorgt ervoor dat dit proces enigszins versnelt, zoals Cliffe schrijft in een in april gepubliceerd onderzoek in Peerj. Wanneer de temperatuur hoger is, eten luiaards ook meer.
Hun traagheid maakt luiaards ware meesters in vermommingen. Ze zijn zo traag dat er op hun vacht algen groeien wat zorgt voor betere camouflage in het bladerdak, hoewel het tegenwoordig nog weinig voorkomt dat ze oog in oog komen te staan met roofdieren in het wild, aangezien “grote katachtige en harpijen tegenwoordig erg zeldzaam zijn”, aldus Cliffe. Toch bewegen de luiaards langzaam om uit het zicht van roofdieren te blijven.
Trage schildpadden en slome slakken
Zo’n ontspannen levensstijl kan dan ook gevaarlijk zijn. Zonder het vermogen om weg te rennen van roofdieren, hebben veel trage dieren een aantal aanpassingen waardoor ze lastig te vangen zijn, of erg onplezierig zijn om te eten. Er is geen betere verdediging dan het hebben van een pantser dat vastzit aan je lichaam, zoals bij schildpadden. “Het gewicht van zo’n gevaarte gaat bepaald ten koste van de snelheid”, zegt Jeffrey Lovic, reptielexpert van het U.S. Geological Survey’s Southwest Biological Science Center. De woestijnschildpad heeft een gemiddelde snelheid van slechts 0,3 kilometer per uur, maar kan zich uitzonderlijk goed verdedigen – anders zouden ze het met die snelheid niet al tweehonderd miljoen jaar hebben uitgehouden.
Weekdieren, waartoe de (naakt)slakken behoren, overleven zelfs al 550 miljoen jaar. Ze worden ook wel buikpotigen genoemd omdat de spieren op hun buik voor de voortbeweging zorgen, en dat maakt ze enorm traag. Net als schildpadden zijn slakken afhankelijk van hun defensieve schild. Het feit dat het nachtdieren zijn en ze slijm hebben dat net zo vies ruikt als het smaakt, biedt ze wat extra veiligheid.
“Evolutionair gezien worden dieren sneller wanneer ze jagen of worden opgejaagd” zegt Chris Barnhart, bioloog van de Missouri State University. Hoewel ‘snel’ een relatief begrip is: een vleesetende slakkensoort (Euglandina rosea) achtervolgt andere (naakt)slakken langs hun slijmspoor en zit ze op de hielen met een snelheid van 0,0016 kilometer per uur. De geur van deze roofdieren maakt dat andere slakken proberen te ‘rennen’ en verhogen daarmee een beetje hun snelheid. Slakken zonder huisje compenseren voor hun pantsergebrek met een ‘overvloedige en plakkerige verdediging van slijm’, volgens het Carnegie Museum of Natural History. Het goedje werkt erg goed: honden en katten vermijden zulke slakken zo veel mogelijk.
De luiaard heeft niet de beste reputatie in het dierenrijk. Ze zijn lui en dom. Ze bewegen zo goed als niet en ze zijn bijna volledig bedekt met algen. Bovendien klimmen ze naar de grond om een raar ritueel uit te voeren tijdens de ontlasting bij de voet van een boom. Stomme beesten! En ga maar na, in zowat elke taal ter wereld heeft de naam voor de dieren ongeveer dezelfde betekenis. Het Engelse worth “sloth” verwijst naar één van de zeven hoofdzonden. De Fransen gaan voor “la Paresse” wat letterlijk “luiheid” betekent, het Duits spreekt over “das Faultier”, “het luie dier” en het Spaans noemt het “el perezoso”, wat “de luie beer” betekent.
Ultieme wapen tegen roofdieren
Deze reputatie is niet helemaal terecht want de luiaard gebruikt traagheid als het ultieme wapen in een evolutionaire oorlog tegen arendsogen en snelvoetige roofdieren als jaguars. En wat is een betere manier om onopgemerkt in het woud te leven dan volledig bedekt te zijn met de begroeiing? Dat rare ritueel tijdens de ontlasting is trouwens een vorm van speed dating… maar dan zonder de speed natuurlijk.
Er is natuurlijk een kern van waarheid in deze gemeenschappelijke visie maar de stereotiepen verbergen de waarheid.
“Ik vermoed dat luiaards helemaal niet lui zijn, ze zijn volgens mij ongelooflijk voorzichtig,” zegt Rory Wilson, een bioloog aan Swansea University in Wales. Hij is de uitvinder van “the daily diary”, een handig elektronisch gadget dat de beweging van dieren registreert. Het apparaat werd voornamelijk gebruikt om dieren die snel bewegen zoals pinguïns en aalscholvers te bestuderen maar Wilson besloot om het apparaat op trage wezens te gebruiken en luiaards waren de voor de hand liggende keuze.
Snelheid vs onzichtbaarheid
“Het feit dat ze traag zijn, maakt ze niet per se lui. Niemand zegt van mosselen dat ze lui zijn en die diertjes bewegen bijna net zo traag. In een wereld bevolkt door roofdieren zoals jaguars en roofvogels zou je denken dat snelheid een goede verdediging is. De apen die hetzelfde bladerdak delen in Midden- en Zuid-Amerika zijn voor die optie gegaan, maar luiaards lachen die dieren in hun gezicht uit. Zij sluiten de ogen en blijven doodstil zitten wanneer de apen bij gevaar wegstuiven. In plaats van weg te lopen, hebben luiaards een veel betere strategie: onzichtbaarheid.”
Voor een luiaard is het meest gevreesde roofdier de harpij. Dat zijn geweldig grote adelaars met onzettend krachtige klauwen en een scherpe bek. “Een luiaard heeft niet de minste kans,” zegt Wilson, “tenzij hij ervoor kan zorgen dat de arend hem niet ziet.”
Dat trucje vereist een enorme kracht. “De spieren van een mannelijke turner aan de ringen wanneer hij zich in kruisbeeld positie zet, trillen. Voor een luiaard is dat allemaal kinderspel. Ze kunnen uren in eenzelfde positie zitten alsof er geen enkele spierkracht bij betrokken is, alsof de zwaartekracht voor hen niet telt.”
De vooroordelen rond de luiaard zijn dus niet juist. Hieronder volgen nog enkele feitjes waarmee je je vrienden kunt omverblazen:
“Evolutionair gezien worden dieren sneller wanneer ze jagen of worden opgejaagd” zegt Chris Barnhart, bioloog van de Missouri State University. Hoewel ‘snel’ een relatief begrip is: een vleesetende slakkensoort (Euglandina rosea) achtervolgt andere (naakt)slakken langs hun slijmspoor en zit ze op de hielen met een snelheid van 0,0016 kilometer per uur. De geur van deze roofdieren maakt dat andere slakken proberen te ‘rennen’ en verhogen daarmee een beetje hun snelheid.
